Είναι ένα θεϊκό χέρι μάστορα που έφτιαξε την Τήνο; Που σκάλισε το νησί με απαράμιλλα ακρογιάλια, που “έριξε” το Εξώμβουργο να κυριαρχεί, που μοίρασε αυτή τη γη σε κομμάτια όμορφα; Τους βόλακες στο “σεληνιακό” τοπίο στο Βολάξ και στη γύρω περιοχή. Τα ξακουστά μάρμαρα Τήνου στις περιοχές Πύργου, Ιστερνίων, Καρδιανής, που φιλοτέχνησαν τόσα χέρια καλλιτεχνών και κοσμούν κτίσματα σ`όλο τον κόσμο. Που έδωσε τη γόνιμη, καλλιεργήσιμη γη στο Λιβάδι Κώμης –Καλλονής, όπου η προκοπή των ανθρώπων δεν στάθηκε αχάριστη σ` αυτή τη γενναιοδωρία και απέδωσε τα εύγεστα προϊόντα για τη ζήση; Που χάραξε τους χείμαρρους να δροσίζουν και να ζωντανεύουν τη γη του νησιού; Που φώτισε τους κυβερνήτες να οργανώσουν χωροταξικά και κοινωνιολογικά μικρές κοινωνίες, χωριά με τα ήθη και έθιμά τους, να στολίζουν με την απλότητά τους το νησί και να τις  ανακαλύπτεις σε κάθε διαδρομή;
Είναι το πνεύμα του μάστορα που οδηγεί τους ανθρώπους στη δημιουργία συμβόλων, σαν τους Περιστερώνες της Τήνου και έργων μεγάλων καλλιτεχνών (Χαλεπά, Φιλιππότη, Σώχου, Λύτρα, Γύζη κ.α. ), που είναι έργα αθάνατα.
Όμως και η φύση στάθηκε πλάι  στο μάστορα, θέλησε να ομορφύνει τη γη, χαρίζοντάς της ευωδιές και με δυνατές πινελιές  έδωσε  ένα παιχνίδισμα χρωμάτων, σπάρτα, θυμάρι, φασκόμηλο, μολόχες, και το αεράκι αγκαλιάζει το νησί  ζωντανεύοντας τη διάθεση των ανθρώπων για καλλιτεχνική δημιουργία. Σε προδιαθέτει να περπατήσεις και να θαυμάσεις τις απίθανες ξερολιθιές, τους μικρούς τοίχους, που με τόσο κόπο τα δυνατά και ροζιασμένα χέρια των λαϊκών κτιστάδων έκτισαν σ` όλη την Τήνο για να συγκρατήσουν το χώμα απ` τη βροχή, με την πέτρα που τους δώρισε η γη. Είναι ένα εντυπωσιακό θέαμα, πρωτόγονης αρχιτεκτονικής, που κοσμεί όλο το νησί.

Η Τήνος και η γεωγραφική της θέση

Πριν από εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια η ελληνική γη ήταν σκεπασμένη από θάλασσα. Οι μετακινήσεις των υδάτων της Μεσογείου, ήταν η αρχή στο σχηματισμό του Αιγαίου πελάγους. Με την άνοδο και κάθοδο της στάθμης των θαλασσών, βγαίνει στην επιφάνεια μια υποθαλάσσια οροσειρά, οι κορυφές της οποίας λέγεται ότι σχημάτισαν τα νησιά των Κυκλάδων.
Ένα από τα νησιά αυτά είναι και η Τήνος, που πήρε το όνομά της από τον πρώτο της οικιστή “Τίνος”. Έχει εμβαδόν 197 τ.χμ. Η θέση του νησιού ως προς τ` άλλα Κυκλαδονήσια είναι Β.Α. και γειτονεύει με τα νησιά Άνδρο, Σύρο, Δήλο, Μύκονο. Η περιφέρεια του νησιού είναι περίπου 60 ναυτικά μίλια (ναυτικό μίλι: 1852μέτρα), γεμάτη με γραφικά ακρογιάλια, αμμουδιές και ακρωτήρια. Το μεγαλύτερο μήκος του νησιού είναι από το ακρωτήρι “Αγκανιστάδες”, μέχρι το ακρωτήρι “Παπάργυρος”και το μεγαλύτερο πλάτος είναι από το ακρωτήρι “Σέλινα”, μέχρι τ` ακρωτήρι “Βριόκαστρο”. Μετά τη Νάξο και την Άνδρο, είναι το τρίτο σε έκταση κυκλαδονήσι. Ανήκει στο νομό των Κυκλάδων, με πρωτεύουσα του νομού την Ερμούπολη της Σύρου. Από τον Πειραιά απέχει 84 μίλια και από τη Ραφήνα 64 μίλια. Το υψηλότερο βουνό της είναι ο Τσικνιάς με υψόμετρο 725 μ. στην ανατολική πλευρά του νησιού. Στο κεντρικό τμήμα δεσπόζει ο όγκος του Εξώμπουργου και προς τη βορειοδυτική πλευρά οι βουνοκορφές “Πατέλλες” και “Του Πολέμου ο Κάμπος”.
Σύμφωνα με την παράδοση των κατοίκων, το νησί χωρίζεται σε τρεις περιφέρειες: τα “Έξω Μέρη”, τα “Πάνω Μέρη” και τα “Κάτω Μέρη”. Έχει 8000 περίπου μόνιμους κατοίκους και 30000 περίπου το καλοκαίρι.. Οι περισσότεροι ζουν στη Χώρα, όπου και ο δήμος Τήνου και οι υπόλοιποι στα χωριά τα οποία υπάγονται στον δήμο Εξωμβούργου και την κοινότητα Πανόρμου.
Εξαιτίας της μεγάλης κλίσης του εδάφους σ` όλη την έκταση του νησιού, οι καλλιεργούμενες εκτάσεις έχουν διαμορφωθεί από τους κατοίκους, από αρχαιότατους χρόνους, σε αναβαθμίδες (σκάλες), για να αποφεύγεται η διάβρωση και η απογύμνωση των καλλιεργούμενων χωραφιών.
Το υπέδαφος του νησιού παρουσιάζει αξιόλογο ενδιαφέρον και αποτελεί ένα σημαντικό παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης. Από την τοποθεσία Νησί στον Πάνορμο, που βρίσκεται στο στενό Άνδρου – Τήνου, εξάγονται σχιστόλιθοι που χρησιμοποιούνται για την επίστρωση αυλών και δρόμων. Στις θέσεις “Χούσουλα”, ”Αχινοί” και αλλού, υπάρχουν μεγάλα κοιτάσματα πράσινου μαρμάρου. Γύρω στα χωριά Πύργος, Μαρλά, Καρδιανή, Ιστέρνια, υπάρχουν κοιτάσματα λευκού μαρμάρου. Ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζουν τα πετρώματα ταλκ και αμιάντου.

Ο πολιτισμός των Κυκλάδων

Το ήπιο κλίμα των Κυκλάδων ευνόησε τους πρώιμους οικισμούς, ενώ η προνομιούχος γεωγραφική και στρατηγική θέση τους στο Αιγαίο βοήθησε την ανάπτυξη ενός από τους παλαιότερους πολιτισμούς της Ευρώπης.
Κατάσπαρτη η θάλασσα από νησιά, έγινε από πολύ νωρίς γέφυρα για την ιστορική και την πολιτιστική σύνδεση της Ευρώπης με την Ασία. Ένα ιστιοφόρο έφευγε από τις ανατολικές ακτές της Ελληνικής χερσονήσου για να φθάσει στην μικρασιατική παραλία. Ήταν κίνηση για δράση, μετακίνηση και επικοινωνία. Οι πρώτοι κάτοικοι έφθασαν από την ανάγκη της γνωριμίας με τα γειτονικά νησιά. Στην εποχή των μετάλλων ολόκληρο το Αιγαίο αυλακωνόταν από τα κυκλαδικά σκάφη. Η περιορισμένη έκταση των νησιών και η έλλειψη καλλιεργήσιμων εδαφών δεν επέτρεψαν την ανάπτυξη μεγάλων οικιστικών κέντρων. Δημιουργήθηκε έτσι στις Κυκλάδες μια ιδιόμορφη κοινωνία με καθαρά νησιώτικο χαρακτήρα. Δεν υπάρχει κεντρική εξουσία για οργάνωση της ζωής και κάθε οικισμός αποτελεί μια μικρή αυτόνομη κοινωνία που απαρτίζεται από μερικές οικογένειες. Η ζωή είναι δεμένη με την θάλασσα και ο πολιτισμός που δημιουργείται ονομάζεται πρωτοκυκλαδικός. Είναι ανεξακρίβωτη η πληροφορία του ιστορικού Θουκυδίδη ότι οι νησιώτες ήταν Κάρες και Λέλεγες. Η έλλειψη πληροφοριών και η ανεπαρκής αρχαιολογική έρευνα αφήνει στο σκοτάδι την ιστορία των Κυκλάδων ιδιαίτερα την  ιστορία της Τήνου. Τα μόνα στοιχεία που έχουμε είναι ότι οι Κυκλάδες καταλήφθηκαν από Ίωνες. Φορέας του πρωτοκυκλαδικού πολιτισμού υπήρξε ένας μικρόσωμος λαός που ανήκει στο μεσογειακό τύπο ανθρώπου. Οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες των πρωτοκυκλαδιτών είναι γνωστές από μικρά έργα, όπως τα μαρμάρινα αγγεία, τα ειδώλια, η κεραμική, η μικροτεχνία. Η κεραμική πρέπει να είχε άνθηση στην Τήνο, έχουμε έξοχα δείγματα με μυθολογικά θέματα ασυνήθιστης εκφραστικής δύναμης με ανάγλυφες παραστάσεις. Η τέχνη του πρωτοκυκλαδικού πολιτισμού εκφράζεται κυρίως με τα ειδώλια, η αφθονία του μαρμάρου έδωσε τη δυνατότητα στους τεχνίτες ν` αναπτύξουν ασυνήθιστη δραστηριότητα για την εποχή τους. Ο πρωτοκυκλαδικός πολιτισμός εξελίσσεται παράλληλα με τον πρωτομινωικό στην Κρήτη και τον πρωτοελλαδικό στην ηπειρωτική Ελλάδα.
Η σύγχρονη έρευνα απέδειξε ότι κατά τη Μέση Χαλκογραφία τα νησιά του Αιγαίου διαδραμάτισαν σπουδαίο ιστορικό και πολιτιστικό ρόλο. Ο πολιτισμός των Κυκλάδων σ` αυτήν την περίοδο αποκαλείται Μεσοκυκλαδικός, το 2000-1900 ως 1500πΧ. Λείψανα μεσοκυκλαδικών εγκαταστάσεων έχουν επισημανθεί σε πολλά νησιά και η οικονομία αυτής της εποχής στηρίζεται κυρίως στη γεωργία και στο διαμετακομιστικό εμπόριο στην Κρήτη και στην ηπειρωτική Ελλάδα.
Στις Κυκλάδες συναντώνται οι πολιτισμοί της Κρήτης και της κυρίως Ελλάδας, όπου και συγχωνεύονται και γεννιέται ο Μυκηναϊκός πολιτισμός κατά τον οποίο αναπτύσσεται η ζωγραφική, η τεχνική της τοιχογραφίας, η κεραμική, η γλυπτική, η μουσική, η λογοτεχνία, η μεταλλοτεχνία. Είναι η εποχή που αρχίζουν ν` αναπτύσσονται οι μύθοι και η λατρεία των θεών.

Λαμπρές σελίδες της ιστορίας της Τήνου

Ο Αριστοτέλης ασχολήθηκε με την Τήνο γράφοντας την “Πολιτεία της Τήνου”. Αυτό μας αποδεικνύει τη σημασία που είχε η Τήνος στην Ελλάδα κατά την αρχαιότητα. Το βλέπουμε και με τη συμβολή των Τηνίων σε λαμπρές μάχες κατά τους Μηδικούς πολέμους εναντίων των Περσών, όπως η ναυμαχία της Σαλαμίνας, που οδήγησε τους Έλληνες σε περίλαμπρη νίκη το 480 π.Χ. Τότε οι Τήνιοι, μαζί με τους Καρύστιους και άλλους νησιώτες και με κυβερνήτη τηνιακής τριήρης τον Τήνιο Παναίτιο του Σωσιμένη, αυτομόλησαν, όπως μας πληροφορεί ο ιστορικός Ηρόδοτος (Θ.82,83) στο πλευρό των Ελλήνων, εξέθεσαν τα σχέδια και τις κινήσεις των Περσών και τους έπεισαν να παραμείνουν και να αντιμετωπίσουν τον εχθρό στα στενά της Σαλαμίνας. Με τη λαμπρή αυτή πράξη αναγράφτηκε το όνομα των Τηνίων τιμητικά στο περίφημο Τρίποδα των Δελφών. Τον επόμενο χρόνο, 479π.Χ., στη μεγάλη μάχη των Πλαταιών, οι Τήνιοι πολέμησαν κι αυτοί γενναία μαζί με τους άλλους Έλληνες πάλι εναντίων των Περσών και έτσι γράφτηκε άλλη μια λαμπρή σελίδα στην αρχαιότητα, όπου βλέπουμε το όνομα των Τηνίων στο άγαλμα του Διός στην Ολυμπία κοντά στην είσοδο του βουλευτηρίου, όπως βεβαιώνει ο Παυσανίας (βιβλ. V. Ηλειακά Α΄ ΧΧΙΙΙ).
Στους βυζαντινούς χρόνους η Τήνος όπως και τα περισσότερα νησιά των σημερινών Κυκλάδων είχε υπαχθεί διοικητικά στο θέμα Αιγαίου πελάγους και πολύ συχνά υφίστατο τις συνέπειες πειρατικών επιδρομών Αράβων και άλλων κουρσάρων. Αργότερα, όταν η Βασιλεύουσα έπεσε στα χέρια των Λατίνων της Δ σταυροφορίας το 1204, οι σταυροφόροι  διένειμαν τις κτίσεις και έτσι η Τήνος έμεινε Βενετοκρατούμενη για πέντε ολόκληρους αιώνες. Από το 1207 μέχρι το 1390 εξουσίαζαν την Τήνο, κατά παραχώρηση, οι Βενετοί υποτελείς και ευπατρίδες της οικογένειας Γκύζη. Το 1390 η Τήνος περιέρχεται στην άμεση κυριαρχία της Βενετίας, που διατηρεί την εξουσία της στο νησί χωρίς διακοπή μέχρι τον Ιούνιο του 1715. Ο πόλεμος μεταξύ Τούρκων και Βενετών, ιδιαίτερα για την κατάκτηση της Κρήτης, εδραιώνει τη θέση της Τήνου και των γύρω νησιών, σαν γέφυρα ανάμεσα στην Μ. Ασία και στον ελλαδικό χώρο. Η Τήνος λειτουργεί με πλήρη αυτοτέλεια και αυτή την εποχή είναι πυκνοκατοικημένη, έτσι αρχίζει το φαινόμενο της μετανάστευσης προς τα μικρασιατικά παράλια. Η μετανάστευση επηρέασε τη πολιτιστική παράδοση και ανάπτυξη του νησιού, αφού επιστρέφοντας οι ξενιτεμένοι έφερναν όχι μόνο φλουριά και πλούτη, αλλά και την παιδεία και τις συνήθειες του έξω κόσμου.
Στις 5 Ιουνίου του 1715, η Τήνος περιήλθε στα χέρια των Τούρκων που σεβάσθηκαν όλα τα προνόμια του νησιού. Το 1778 οι γενναίοι τηνιακοί ναύτες, αδερφοί Δημήτριος και Στάθης Διβάρης από τον Πύργο, ο καπετάν Σβέτζος από τον Κτικάδο και ο Αθανάσιος Καρδαμίτσης από τα Yστέρνια, υπήρξαν στενοί συνεργάτες του Λάμπρου Κατσώνη στους αγώνες του εναντίων του τουρκικού στόλου στο Αιγαίο. Στις 31 Μαρτίου του 1821 ο Γεώργιος Παλαμάρης από τον Πύργο, έδωσε το σύνθημα της εξέγερσης από τον Πύργο και στις 20 Απριλίου δόθηκε και από την πόλη της Τήνου. Στις 7 Ιουνίου 1821 τραυματίσθηκε ο  Ν. Δρόσος, ο γνωστός συγγραφέας της ιστορίας της Τήνου, πολεμώντας γενναία στις παραδουνάβιες ηγεμονίες. Ο Αντώνιος Γεωργαντόπουλος έπεσε μαχόμενος στο Σκουλένι της Μολδαβίας στις 19 Ιουνίου 1821, στις 17 Απριλίου 1821 αποκεφαλίστηκε στην Κων/πολη ο Φραγκίσκος Γεωργαντόπουλος, που είχε συλληφθεί στις 20 Μαρτίου ως επικίνδυνος οπαδός της Φιλικής Εταιρίας και είχε βασανιστεί για ν` αποκαλύψει τα σχέδια της. Πολλοί Τήνιοι θυσιάστηκαν στο πεδίο της μάχης στα Στύρα της Ευβοίας εναντίων των Τούρκων. Ο Φραγκίσκος Παξιμάδης διέθεσε σχεδόν ολόκληρη τη μεγάλη του περιουσία για τις ανάγκες του Αγώνα, ενώ ο ίδιος μαζί με συμπατριώτες έλαβε μέρος στις πολιορκίες της Τριπολιτσάς και του Ναυπλίου.
Σα νησιώτες οι Τήνιοι, δεν έλειψαν από τις θαλάσσιες επιχειρήσεις. Τηνιακοί μπουρλοτιέρηδες, όπως ο Φίλιππος Λέζες από τα Δυο Χωριά, ο Φιλιππής Αντωνίου και ο καπετάν Χελιδόνας αναφέρονται στις πυρπολήσεις τουρκικών πλοίων στην Ερεσό της Λέσβου στις 27 Μαΐου 1821 υπό τον Παπανικολή και στη Χίο το1822 υπό τον Κανάρη. Στην Τήνο έβρισκαν καταφύγιο πρόσφυγες από τα μικρασιατικά παράλια, την Κρήτη, τη Χίο, τα Ψαρά, την Κάσο.
Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας η Τήνος καθιερώνεται σιγά-σιγά ως πανελλήνιο θρησκευτικό κέντρο. Αρχίζουν οι Τηνιακοί να φτιάχνουν πάλι τη ζωή τους, να ζωντανεύουν τις βιοτεχνίες τους, ν` αναπτύσσουν το εμπόριο. Η δραστηριότητα των Τηνιακών μαρμαράδων και καλλιτεχνών δεν έμεινε στάσιμη κατά την προεπαναστατική περίοδο και έπειτα. Στην βορειοδυτική περιοχή του νησιού υπάρχουν από την αρχαιότητα πλούσια λατομεία λευκού μαρμάρου. Ο ορυκτός αυτός πλούτος, που είναι γεμάτος ο τόπος, οι φυσικές καλλονές του νησιού, τα χρώματα, οι ήχοι, έπαιξαν ρόλο στην ανάπτυξη και άνθηση της μαρμαροτεχνίας στην Τήνο.

H τέχνη του μαρμάρου στην Τήνο

Σημαντική είναι η προσφορά της Τήνου στην αναγέννηση της νεοελληνικής τέχνης, της γλυπτικής και της ζωγραφικής.
Άφθονα σε μάρμαρο τα σπλάχνα της τηνιακής γης, άφθονα και τα μαστορικά χέρια, που κατόρθωσαν με το άγγιγμά τους να δώσουν μορφή, ψυχή, πνοή στην  ύλη αυτή, δημιουργώντας έργα αθάνατα.
Ο μύθος λέει πως όταν εξόριστος ο Φειδίας ταξίδευε για τη Δήλο, μεγάλη θαλασσοταραχή τον εμπόδισε να φτάσει στον προορισμό του κι έτσι έμεινε για ένα διάστημα στην Τήνο. Μεγάλος δημιουργός της Τέχνης, δίδαξε και αναβίωσε την καλλιτεχνική τάση των Τηνίων, που συνέχισαν για τα επόμενα χρόνια.
Από το 17ο αιώνα βλέπουμε διακοσμητικά ανάγλυφα, μαρμάρινα τέμπλα, εικονοστάσια, που φανερώνουν τη γλυπτική τέχνη, και από τον 18ο αιώνα ακμάζει οικονομικά και πολιτιστικά το νησί και η μαρμαροτεχνία βρίσκεται σε άνθηση. Αναπτύσσεται έντονη άμιλλα μεταξύ των εργαστηρίων και των μαστόρων, όπου γίνονται έργα τέχνης σπουδαία. Τηνιακοί τεχνίτες ταξίδευαν στην Κων/πολη, Γαλάτσι, Οδησσό, Σμύρνη, Θεσσαλονίκη, Άγιο Όρος, όπου εργάζονταν σε οικοδομήματα, αποσπώντας περισσότερη πείρα και καλλιτεχνική γνώση, αλλά και πολλά “φλουριά”.
Στις αρχές του 19ου αιώνα δημιουργείται παράδοση στη γλυπτική, με αποτέλεσμα οι Τήνιοι μάστορες να γίνουν περιζήτητοι για την κατασκευή όλων των αξιόλογων δημοσίων και ιδιωτικών οικοδομημάτων που κοσμούν σήμερα την Αθήνα. Ονόματα ακουστά όπως του γλύπτη Αντωνίου Λύτρα, πατέρα του μεγάλου μας ζωγράφου Νικηφόρου Λύτρα, από τον Πύργο, που επιστάτησε στην οικοδομή των Παλαιών Ανακτόρων. Οι Βαυαροί αρχιτέκτονες Φρειδερίκος Γκαίρντερ,  Χάνσεν, ο Εδουάρδος Σάουμπερτ, θαύμαζαν τη δεξιοτεχνία των τηνιακών μαρμαράδων, που δε φοίτησαν σε κάποια τεχνική σχολή. Έλληνες αρχιτέκτονες, όπως ο Σταμάτιος Κλεάνθης, ο Λύσανδρος Καυταντζόγλου, χρησιμοποίησαν τηνιακούς καλλιτέχνες για την κατασκευή του Αρσακείου (1846), της Ακαδημίας και της Εθνικής Βιβλιοθήκης (1860), του Πολυτεχνείου (1862). Τηνιακοί μαρμαροτεχνίτες δούλεψαν στην οικοδόμηση του Πανεπιστημίου, του Μουσείου, του Ζαππείου, της Βουλής των Ελλήνων, του ναού της Μητροπόλεως και σε άλλα αξιόλογα μέγαρα. Τα παλαιά Ανάκτορα και τα περισσότερα κτίσματα της Οθωνικής εποχής, κατά το μεγαλύτερο μέρος τους, έγιναν από τηνιακά μάρμαρα. Ο Ιάκωβος και Φραγκίσκος Μαλακατές, από τα Ιστέρνια, εργάστηκαν στις αναστηλώσεις του Παρθενώνα. Οι αδερφοί Φυτάλαι, γλύπτες απ` τα Yστέρνια, αναστήλωσαν τον Ταύρο του Κεραμικού. Ο περίφημος γλύπτης Λάζαρος Σώχος, απ` τα Ιστέρνια και αυτός, κατασκεύασε το χάλκινο έφιππο ανδριάντα του Κολοκοτρώνη, που δεσπόζει της ομώνυμης πλατείας στην Αθήνα. Όπως επίσης ο Σώχος μαζί με το Λάζαρο Φυτάλη αναστήλωσαν το Λέοντα της Χαιρώνειας.
Αμέσως μετά την απελευθέρωση, στην Αθήνα ανοίγονται τα πρώτα μαρμαρογλυφεία. Ο Ιάκωβος και Φραγκίσκος Μαλακατές το 1835 ανοίγουν το πρώτο συστηματικό μαρμαρογλυφείο στην Αθήνα, απ` όπου βγαίνουν τα πρώτα μαστορόπουλα που αργότερα μαζί με άλλους νεοφώτιστους της τέχνης από την υπόλοιπη Ελλάδα, θ` απαρτίσουν το πρώτο μαθητικό δυναμικό της “Σχολής Τεχνών”, το σημερινό Πολυτεχνείο. Το 1840, οι αδερφοί Γεώργιος, Μάρκος, Λάζαρος και Ιωάννης Φυτάλης, από τα Yστέρνια, ανοίγουν δικό τους μαρμαρογλυφείο. Βραβεύονται σε εκθέσεις του Παρισιού και φτιάχνουν τον ανδριάντα στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου Αθηνών, του εθνομάρτυρα Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ και του μπουρλοτιέρη Κανάρη στην πλατεία Κυψέλης. Στο μαρμαρογλυφείο αυτό διδάχτηκαν την τεχνική του μαρμάρου, οι μεγάλοι γλύπτες Φιλιππότης, Βιτάλης, Βιτσιάρης και ο ζωγράφος και γλύπτης Ιακωβίδης. Ο Δημήτρης Φιλιππότης, από τον Πύργο, υπήρξε απ` τους δυνατότερους γλύπτες του περασμένου αιώνα και στις αρχές του σημερινού. Πολυάριθμα τα έργα του, “Ξυλοθραύστης”, έξω από το Στάδιο, “Μικρός Ψαράς” και “Θεριστής”, στο Ζάππειο. Στο μαρμαρογλυφείο του φοίτησαν φημισμένοι γλύπτες, Γ. Μπουάνος και ο Γιάννης Κουλουρής, από το Βεναρδάδο.
Το 1854 γεννήθηκε στον Πύργο ο Γιαννούλης Χαλεπάς. Αποτελεί το επιστέγασμα των Τηνίων καλλιτεχνών.
Τα πρόσωπα που φιλοτεχνούσε ο Γιαννούλης Χαλεπάς, πέρα από τη μορφή έχουν εσωτερική ζωή, που εκφράζεται με ασύλληπτες λεπτότητες.
Το κύριο χαρακτηριστικό της τεχνοτροπίας του ήταν η ουσία του περιεχομένου, που έδινε νόημα στη γενική σύνθεση. Κατόρθωσε να προσεγγίσει τόσο κοντά την τελειότητα, ώστε να ταυτιστεί μ` αυτή.
Ο Χαλεπάς ξεπέρασε την εποχή του. Οι συμπολίτες του, με τις πρωτόγονες αντιλήψεις περί τέχνης, δεν ήταν σε θέση να κατανοήσουν και να εκτιμήσουν το υπέροχο καλλιτεχνικό του έργο.
Τα έργα του, όπως λέει ο Γιάννης Καιροφύλλας, τον απέδειξαν απόγονο του Φειδία και του Πραξιτέλη. Απ` αυτά αναπηδούσε η ευγνωμοσύνη, ο πόνος, η θλίψη, η ανδρεία, η φιλοπατρία, η χαρά, ο έρωτας και όλα τα ευγενικά συναισθήματα του ανθρώπου.
Δημιουργός του “Ο Σάτυρος Παίζει Με Τον Έρωτα”, που εκφράζει τη νίκη της ύλης επί του πνεύματος, “Ο Έρωτας Παίζει Με Το Σάτυρο”, που εκφράζει τη νίκη του πνεύματος επί της ύλης και “Ο Σάτυρος Και Ο Έρωτας”, που εκφράζει την εξισορρόπηση του πνεύματος και της ύλης, αλλά και δημιουργός της “Κοιμωμένης”, στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών. “Η Μήδεια Φονεύουσα Τα Τέκνα Της”. Το εξαίρετο έργο το κατέστρεψε ο ίδιος ο Γιαννούλης, επειδή δε τον ικανοποιούσε. Αυτό παρουσίαζε τη σύγκρουση δυο αντίθετων συναισθημάτων. Μετά από αυτό το έργο τον έπιασε μελαγχολία και η απόδοσή του ήταν μειωμένη. Ο Τήνιος καλλιτέχνης μεσουράνησε στο καλλιτεχνικό στερέωμα της Ελλάδος. Οραματιστής και δημιουργός έργων που έχουν θέση στην ιστορία της ελληνικής τέχνης και στις λαμπρές σελίδες της τηνιακής ιστορίας.
Η μικρή σε έκταση και πληθυσμό Τήνος, υπήρξε το φυτώριο όπου βλάστησαν οι θεμελιωτές της νεοελληνικής τέχνης. Η κληρονομική παράδοση των Τηνίων συνεχίζεται. Πολλοί νέοι και νέες διακρίνονται για το καλλιτεχνικό τους ταλέντο και για την αναζήτηση νέων μορφών και σχημάτων, προοιωνίζοντας καινούργιες λαμπρές σελίδες.

Τα δώρα που η φύση χάρισε στη γη της Τήνου

Το πολυτιμότερο αγαθό από τα στοιχεία της φύσης είναι το νερό. Το βρίσκουμε σε πολλές μορφές, σε χείμαρρους, σε ρυάκια, σε πηγές, σε κρήνες. Ο διαβάτης θα ξεδιψάσει σε πηγή που θα ανακαλύψει ο ίδιος στο διάβα του και το γάργαρο νερό θα τον δροσίσει.

“ ω νάμα ουρανοστάλακτο, νερό κρυσταλλωμένο, που την πηγή σου πριν ιδώ την θεία και λατρευτή. Απ` το σταμνάκι σ` έπινα το τόσο ευλογημένο, που κάθε μέρα μου `στελναν η μάνα της κι` αυτή. Σε χαιρετώ! Πως θα `θελα εδώ ασκητής να γένω κι` ένα καλύβι να `χτιζα κοντά σου ερημικό. Και λάτρης σου και ιερεύς της βρύσης σου να μένω και με τραγούδι να σε υμνώ πινδάρειο αρχαϊκό στο σιγανό μινύρισμα που το νερό σου χύνει. Τι τρικυμίες άγριες μου σβήνεις στην ψυχή. Και κάθε σου κρυστάλλινη σταγόνα λες και κλείνει μιαν απολλώνια μέσα της στο Φοίβο προσευχή. Ευλογημένο το παιδί που για τη μάνα χτίζει στη βρύση αυτή με στοργική ευλάβεια ναό. Κι` η λύρα μου το ευλογεί μ` αγάπη και τονίζει ευχές γι` αυτόν στον πλάστη μας μαζί με το λαό. Χαίρε νεράκι αθάνατο! Σαν νέκταρ σε λατρεύω κι` όταν αφήσ ω τη δεσμά της σάρκας μια φορά, μες` τον αιώνιο γυρισμό σ` εσένα θα γυρεύω, της κουρασμένης μου ψυχής να λούζω τα φτερά.”

Γ. Στρατήγης  1908.

Δεν είναι μόνο το λίγο νερό που ξεδιψάει είναι και τα μπράτσα των ποταμών που αγκαλιάζουν χωριά και χωράφια και ποτίζουν τη γη που μας δίνει ότι αγαθό παράγει και όχι μόνο. Ενεργεί και σαν θεραπευτής, χαρίζοντας τις ιαματικές του ιδιότητες, όπως 1) η πηγή στο ακρωτήρι “Αγκανιστάδες”, που είναι κατά των χολόλιθων και κατά του ίκτερου. 2) στην “Κακή Σκάλα” του δήμου Πύργου Πανόρμου, πηγή φημισμένη από τον καθηγητή Λάνδερερ που γράφει για την πηγή αυτή τα εξής: “όσοι άνθρωποι έχουν ανάγκη κατά της ψαμμιάσεως ας πίνουν απ` αυτό το νερό και θα ωφεληθούν για να εκβάλλουν την άμμο και τις μικρές πέτρες, και λόγω της ψυχρότητας του και της καθαρότητάς του συγχρόνως, συντελεί στη χώνευση και καλό είναι να πίνεται.” 3) στην ανατολική πλευρά του Τσικνιά η πηγή “Γλυκό Νερό” στη θέση “Καστάνια”, όπου το νερό είναι χωνευτικό και ανοίγει την όρεξη. 4) η πηγή στο Τζάδο, που το νερό της είναι διουρητικό. 5) η πηγή στον Καθλικάδο διαλύει τις πέτρες των νεφρών, και πολλές άλλες πηγές που δυστυχώς τείνουν να ξεραθούν και που κάποτε συντρόφευαν τον άνθρωπο και δρόσιζαν τη γη της Τήνου.
Τα νερά που κρατάνε μέσα στα σπλάχνα τους τα βουνά του Τσικνιά και του Εξώμπουργκου, είναι η κρυμμένη δύναμη που ξεσπάει κάποτε σε χείμαρρους, που διακλαδίζονται σε ρυάκια, λαγκάδια και σπάνε την μονοτονία του τοπίου, δίνοντας ζωντάνια στο διάβα τους και γυρίζοντας  τα φτερά των νερόμυλων. Ο χείμαρρος της Περάστρας ή του Λαζάρου επιτελεί  σπουδαίο έργο, ενώνεται με τον Μεγάλο Ποταμό που έρχεται από το Αγάπη και εκβάλλει στον κόλπο της Κολυμπήθρας, ποτίζοντας  όλα τα χωράφια που συναντά στο διάβα του. Υπάρχουν λογής –λογής χείμαρροι, μεγάλοι, μικροί, καλοί και κακοί, που χαράζουν τη γη που άλλοτε την ομορφαίνουν και άλλοτε την καταστρέφουν όπως α) ο  χείμαρρος που σχηματίζεται απ` τα υψώματα των χωριών Τζάδου, Καριάς, Μουντάδου και από ρυάκια της περιοχής Τριποτάμου, που ενισχύεται κατηφορίζοντας από τα γύρω υψώματα, γνωστός ως λαγκάδι της Αγίας Παρασκευής. Εκβάλλει στην ανατολική ακτή της Χώρας, Αλυκές, και όπως λέει η ιστορία, αυτός ο χείμαρρος υπήρξε ο πιο ορμητικός, πολλές φορές παρέσυρε δένδρα, ογκώδεις λίθους, ζώα ακόμα και ανθρώπους. β) ένας χείμαρρος είναι ανατολικά του λαγκαδιού της Αγίας Παρασκευής, αυτός που σχηματίζεται από τα υψώματα των χωριών Τριαντάρου Δυο Χωριών, γνωστός ως λαγκάδι της Αγίας Τριάδος, που εκβάλλει κι αυτός στη θέση Αλυκές. γ) ο χείμαρρος της Λειβάδας που πηγάζει απ` το βουνό Τσικνιάς, με πολλά ρυάκια που ενώνονται για να καταλήξουν στην αγκαλιά της θάλασσας στον όρμο της Λειβάδας. δ) ο χείμαρρος που διαχωρίζει την Έξω Μεριά με τα Κάτω Μέρη, ο “Ζωδεμένης”, που πηγάζει από τα υψώματα “Πατέλες” και εκβάλλει στον κόλπο Βαθύ.
Οι χείμαρροι δεν αφήνουν ξερή και μονότονη τη γη της Τήνου, αλλά της χαρίζουν ένα χρώμα τέτοιο που μόνο στο νησί μας το βλέπει κανείς. Είναι το ροζ απ` τις πολλές πικροδάφνες που από μόνες τους έβαλαν τις ροζ πινελιές τους όπως ένας ζωγράφος, συντροφεύοντας τους χείμαρρους σ` ένα απαράμιλλο, μοναδικό φαινόμενο, μεταμορφώνοντάς τους σε ροζ ποτάμι.
Η φύση χάρισε ακόμη στο νησί το μάρμαρο, αυτό το άψυχο υλικό που του έδωσε ζωντάνια η Τέχνη. Οι άνθρωποι το πήραν και το έφτιαξαν γλυπτά, φεγγίτες, υπέρθυρα, ξινάρια, οικόσημα, σκάλες, καμπαναριά άμβωνες και ότι μπορεί να φανταστεί ένας καλλιτέχνης, ένας τεχνίτης με γνώμονα τον πολιτισμό. Τα εργαστήρια τα βρίσκουμε σε πολλά χωριά της Τήνου, ιδιαίτερα στο χωριό Πύργος.
Η φύση, γενναιόδωρη, δε σταμάτησε να δωρίζει, προχώρησε προικίζοντας το νησί με ενέργεια που απορρέει από τον Αίολο. Είναι οι βόρειοι άνεμοι που συχνά ενεργούν στο νησί σαν δύναμη που σήμερα παρέχει η τεχνολογία του ηλεκτρισμού. Είναι η δύναμη που κινεί τα πανιά των ανεμόμυλων για να αλέσει μαζί με τους μυλωνάδες, χωρίς πολλά εργατικά χέρια το σιτάρι και το κριθάρι και με το αλεύρι να φτιάξει ο άνθρωπος την πολύτιμη γι` αυτόν τροφή, το ψωμί. Αγωγιάτες με τα γαιδουράκια τους περίμεναν έξω από το μύλο το άλεσμα, από την ετήσια σοδιά τους, για να ζυμώσουν τα χέρια των ακούραστων γυναικών το ψωμί που καθώς ψηνότανε στους φούρνους του χωριού θα μοσχοβόλαγε ο τόπος όλος.

Η Τήνος λέγεται ότι διέθετε τους περισσότερους ανεμόμυλους των Κυκλάδων. Είναι μνημεία προβιομηχανικής τεχνολογίας και δείγματα της πολιτιστικής μας ταυτότητας και δυστυχώς Δε συντηρούνται με αποτέλεσμα να καταρρέουν ένας-ένας με γρήγορο ρυθμό. Μερικοί που σώθηκαν, δεσπόζουν στον χώρο με τον όγκο και την αρχιτεκτονική τους και προσθέτουν γραφικότητα στο νησί.
Ο Αίολος, θεός των ανέμων, έχει την ιδιότητα του θεραπευτή, όπως αναφέρει ο κοσμογράφος V. Coronelli, λίγες ασθένειες παρουσιάζονται στο νησί γιατί αυτό είναι εκτεθειμένο στο βοριά, που έχει ιαματικές ιδιότητες και τον αποκαλεί “ιατρό της Τήνου”.

Περιστερώνες

Η επιδεξιότητα και η καλαισθησία των τηνιακών μαστόρων δημιούργησαν οικοδομήματα, έργα λαϊκής τέχνης, μνημεία αρχιτεκτονικής μοναδικά στον κόσμο, για να φωλιάσουν τα περιστέρια. Τα περιστέρια που έχουν τόσους πολλούς συμβολισμούς: σύμβολο ερωτικό για τους αρχαίους, σύμβολο θεϊκότητας για το Χριστιανισμό και παγκοσμίως σύμβολο ειρήνης.
Ο περιστερώνας παλιά αποτελούσε περιουσιακό στοιχείο και κοινωνική υπόσταση, γι` αυτό συναγωνίζονταν στη διακόσμησή τους, το κατασκευαστικό τους κόστος είναι υψηλό γι` αυτό προϋποθέτει οικονομική ευμάρεια.  Στα 1730-1735 στο νησί παρατηρείται οικονομική άνοδος. Το 1760-1770 κτίζονται μεγάλα σπίτια και εκκλησίες, μεταξύ 1760-1860 κτίζονται σχεδόν όλες οι ενοριακές εκκλησίες. Πρέπει λοιπόν σ` αυτή τη χρονική περίοδο, που ανθούσε οικονομικά το νησί, να χτίστηκαν και οι περιστερώνες.
Τους βλέπουμε χωροταξικά πότε απομονωμένους και πότε συγκεντρωμένους με μικρή απόσταση μεταξύ τους παρόμοια με μικρούς οικισμούς που σου δίνεται η εντύπωση πως έχεις να κάνεις με πυργίσκους όπως του Ταραμπάδου, του Τριποτάμου, Τριαντάρου, Ποταμιάς κ.α. Οι περιστερώνες είναι χτισμένοι στα σκεπά και για να πιάσουν περιστέρια, πρέπει να έχουν καλή πεταξιά λένε οι χωρικοί και εννοούν μέρη προστατευμένα από τους ανέμους, στις λοφοπλαγιές, τις ρεματιές και κοντά στα αλώνια, κοντά σε τρεχούμενα νερά και πηγές. Ο προσανατολισμός έντεχνα τους τοποθετεί για να τους προστατεύει από καιρικές συνθήκες. Θαυμάζεις την προνόηση των ανθρώπων να μην εκθέτουν σε κίνδυνο τα κτήρια και τα περιστέρια. Η πόρτα εισόδου είναι ξύλινη, καλά ασφαλισμένη για να κλείνει ερμητικά ώστε να μη μπορούν να μπουν μέσα οι εχθροί των περιστεριών, όπως τα φίδια, ποντίκια και άλλα ζώα αρπακτικά.
Η εκτροφή των περιστεριών δεν απαιτούσε μεγάλη φροντίδα και τα οφέλη ήταν πολλά. Τα νεαρά πουλιά τα έβαζαν μέσα σε πήλινα δοχεία μέσα σε λαδόξιδο και τα έστελναν στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη και σε άλλες μεγάλες πόλεις. Η κουτσουλιά αποτελούσε θαυμάσιο λίπασμα στο  γεωργό για τα οπωροκηπευτικά του, καθότι η καλλιέργεια της γης ήταν η κυριότερη ασχολία των Τηνίων.
Οι περιστερώνες είναι διακοσμημένοι με πέτρινα στολίδια σε άπειρους συνδυασμούς γεωμετρικών σχημάτων, όπως ρόδακες, ρόμβους, τρίγωνα και κυπαρίσσια, ήλιους, σχέδια παρμένα από τη λαϊκή παράδοση.
Ο τότε συναγωνισμός των Τηνιακών ως προς το ποιος θα έχει τον καλύτερο περιστερώνα, μας άφησε σήμερα αυτή την κληρονομιά, όπου αρχιτέκτονες, μηχανικοί και φοιτητές από όλο τον κόσμο φτάνουν στο νησί για να μελετήσουν και να γράψουν διατριβές για τους Περιστερώνες της Τήνου.
Αυτά τα αριστουργήματα με τα κεντίδια που έρχονται από το παρελθόν και κρατάνε μέχρι σήμερα αναλλοίωτα όπου ο χρόνος σεβάστηκε υποκλίνεται ο επισκέπτης βλέποντάς τα.

Ασχολίες των κατοίκων

Ως τις αρχές του περασμένου αιώνα άκμαζε στην Τήνο η εκτροφή και η συντήρηση του μεταξοσκώληκα, απ` όπου έβγαινε το φημισμένο τηνιακό μετάξι, με το οποίο οι γυναίκες κατασκεύαζαν μεταξωτές κάλτσες, θαυμάσια γάντια και άλλα πλεκτά είδη περιζήτητα στις αγορές της Δύσης. Η ανάπτυξη της ξένης βιομηχανίας πλεκτών και μια αρρώστια του μεταξοσκώληκα που ενέσκηψε τον περασμένο αιώνα, εξαφάνισε τη βιοτεχνία αυτή. Μετά οι γυναίκες ασχολήθηκαν με την τέχνη της δαντέλας, εργασία που προϋποθέτει φινέτσα και καλλιτεχνικά χαρίσματα, αλλά και με την υφαντουργία.
Σήμερα λειτουργούν αξιόλογες χειροτεχνικές μονάδες αγγειοπλαστικής, κεραμικής (Τριπόταμος), υφαντικής και πλεκτικής, παραγωγή ζυμαρικών (Χώρα Τήνου), ταπητουργικής(Στενή, Καλλονή), καλαθοπλεκτικής (Βολάξ), επίσης λειτουργούν εργαστήρια μαρμαρογλυπτικής σχεδόν σε όλα τα χωριά αλλά κυρίως στα χωριά Πύργος, Ιστέρνια, Καρδιανή, Πλατειά.

Κτηνοτροφία

Στην Τήνο, από τότε που έχουμε γνωστές πηγές, η κτηνοτροφία συμβάδιζε παράλληλα με τη γεωργία και κυριαρχούσε η σύζευξη των δύο ασχολιών στην πλειονότητα των κατοίκων. Η κτηνοτροφία στην Τήνο είναι αρκετά αναπτυγμένη. Αποτελεί το βασικότερο παράγοντα της αγροτικής οικονομίας του νησιού. Το 50% περίπου του ακαθάριστου εισοδήματος των αγροτών της Τήνου, προέρχεται από την κτηνοτροφική παραγωγή. Εκτρέφονται σύμφωνα με στοιχεία του Κτηνιατρείου Τήνου 800 αγελάδες για παραγωγή γάλακτος και 900 μοσχάρια για παραγωγή κρέατος. Επίσης 28500 πρόβατα και κατσίκια, όρνιθες και 2500 χοίροι.
Τα χωράφια της Τήνου είναι περιφραγμένα ολόγυρα με πέτρινους τοίχους αρκετά ψηλούς, ώστε τα ζώα να βόσκουν ελεύθερα εντός αυτών, χωρίς να απομακρύνονται. Τον ίδιο σκοπό εξασφαλίζει και το δέσιμο των ποδιών με σχοινί ώστε να περιορίζεται το ελεύθερο βάδισμά τους. Το σχοινί αυτό λέγεται “πέδικλο” και δένει το μπροστινό με το πίσω πόδι του ζώου.
Ο μεγάλος αριθμός επισκεπτών που κατακλύζουν κάθε χρόνο το νησί, κυρίως προσκυνητές για το ναό της Μεγαλόχαρης και η  προσέλευση Ελλήνων και ξένων, ιδιαίτερα τους καλοκαιρινούς μήνες, έκαναν πολλούς κατοίκους να στραφούν στον τουρισμό, ο οποίος κάθε χρόνο παρουσιάζει μεγάλη άνοδο, καθώς όλο και περισσότεροι γνωρίζουν τη μαγεία του νησιού και ανακαλύπτουν τις κρυμμένες ομορφιές του.
Στην Τήνο εκτρέφονται αγελάδες, οι οποίες είναι η διασταύρωση της ντόπιας τηνιακής φυλής, με τις φυλές Σβιτς και ασπρόμαυρη (Φιλανδίας). Παράγονται περισσότεροι από 1200 τόνοι γάλα, το οποίο αξιοποιείται από το τυροκομείο.
Όλες οι αγελάδες βόσκουν ελεύθερα στα χωράφια. Δεν υπάρχουν σταβλισμένες. Τους παρέχεται όμως επιπλέον ζωοτροφή. Τα προς πάχυνση μοσχάρια, είτε εκτρέφονται ελεύθερα στο ύπαιθρο, είτε στο στάβλο. Το παραγόμενο κρέας όχι μόνο αρκεί για τη ντόπια κατανάλωση αλλά γίνεται και σημαντική εξαγωγή. Φημίζεται ιδιαίτερα για την ευγεστότητά του.

Η Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών και το εργοστάσιο γάλακτος

Η Ένωση Αγροτικών Συνετ/σμών ιδρύθηκε το 1951. Μέλη της είναι 15 αγροτικοί συνεταιρισμοί: 14 στην Τήνο και 1 στην Μύκονο.
Η μοναδική βιομηχανία της Τήνου, το τυροκομείο, είναι ιδιοκτησία της Ε.Α.Σ.Τ. και βρίσκεται επί του επαρχιακού δρόμου Χώρας – Κάμπου, στη θέση “Σμουρδιά” της κοινότητας Κτικάδου, 200 μέτρα μακρύτερα από το χωριό Τριπόταμος. Το κτίσιμό του τελείωσε το 1980 και πρωτολειτούργησε το Μάρτη του 1981.
Τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του συγκέντρωνε μικρή σχετικά ποσότητα γάλακτος σε σχέση με την παραγόμενη στο νησί. Χρόνο με το χρόνο όμως οι αγελαδοτρόφοι του νησιού πείστηκαν για τη χρησιμότητά του και παραδίνουν πλέον, σχεδόν όλο το γάλα τους. Συγχρόνως πολλοί αύξησαν τον αριθμό των αγελάδων τους ή ασχολήθηκαν με την αγελαδοτροφεία κι έτσι έφτασε το τυροκομείο να συγκεντρώνει ικανοποιητική ποσότητα γάλακτος, ώστε να λειτουργεί εύρυθμα.
Τα τελευταία 6 χρόνια το γάλα που παραδίνεται στο τυροκομείο τείνει να σταθεροποιηθεί στους 900 τόνους το χρόνο. Οι υπόλοιποι 200 με 300 τόνοι που παράγονται στο νησί αξιοποιούνται από τις νοικοκυρές (νωπή κατανάλωση γάλακτος, σπιτικό τυρί κ.λ.π.).
Περισσότεροι από 260 γεωργοί στην Τήνο ασχολούνται με την εκτροφή αγελάδων και τουλάχιστον 220 παραδίνουν γάλα στο τυροκομείο, όπου απασχολούνται σήμερα 10 άτομα καθ` όλη τη διάρκεια του έτους.
Η παραγωγή του κατευθύνεται σε παραδοσιακά τηνιακά προϊόντα. Την τηνιακή γραβιέρα, που είναι μια εκδοχή του παραδοσιακού τηνιακού βραστού τυριού και την κοπανιστή που είναι τοπικό κυκλαδίτικο τυρί και ιδιαίτερα της Τήνου. Έχει πικάντικη ως καυτερή γεύση και αλοιφώδη υφή. Έχει δε χαρακτηριστεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση ως προϊόν προστατευόμενης ονομασίας προέλευσης (ΠΟΠ). Παράγονται επίσης: εμφιαλωμένο νωπό γάλα ημέρας, νωπό και μαγειρικό βούτυρο αγελάδας, κρέμα γάλακτος, μυζήθρα νωπή και γκίζα από το τυρόγαλο. Τα προϊόντα είναι εύφημα, γνωστά γιατί είναι αγνά και φρέσκα. Στην αγορά της υπόλοιπης Ελλάδας πωλείται ο κύριος όγκος της γραβιέρας και σημαντικές ποσότητες φρέσκου γάλακτος. Την πασχαλινή περίοδο, το τυροκομείο παράγει και ένα φρέσκο ντόπιο τυρί με το όνομα “πέτρωμα”, που χρησιμοποιείται για την παραγωγή τηνιακών πασχαλιάτικων γλυκισμάτων που ονομάζονται “τυρόπιτες”.

Μελισσοκομεία

Στην Τήνο, λόγω της ύπαρξης αυτοφυούς μελισσοκομικής χλωρίδας και της παραγωγής μελιού αρίστης ποιότητος, έχει αναπτυχθεί ικανοποιητικά η εκτροφή μελισσών. Σήμερα υπάρχουν σ` όλο το νησί περισσότερες από 2200 κυψέλες με κινητά πλαίσια και ελάχιστες παραδοσιακές, πήλινες ή κτισμένες στις ξερολιθιές, με μέση ετήσια παραγωγή 12 κιλά μέλι ανά κυψέλη.
Το θυμάρι, το ρείκι, το φασκόμηλο είναι φρύγανα που καλύπτουν πολλά άγονα και βραχώδη σημεία του νησιού και έτσι βοηθούν στην ανάπτυξη της μελισσοκομίας. Συνάμα ο ήπιος χειμώνας με την έλλειψη χαμηλών θερμοκρασιών (απουσία χιονιού), είναι παράγοντας βοηθητικός της εκτροφής μελισσοσμηνών.
Οι κυψέλες που χρησιμοποιούσαν παλιά ήταν κατάσπαρτες στις ξερολιθιές που συγκρατούν το χώμα των επικλινών εδαφών.
Τα σημεία της ξερολιθιάς όπου θα εγκαθίσταντο σμήνος μελισσών, τα έκτιζαν με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργείται μια εσοχή βάθους ως ένα μέτρο (θυρίδα). Η εσοχή αυτή ήταν ένα ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο άνοιγμα μέσα στον τοίχο, κτισμένο με όρθιες πέτρινες πλάκες στις 2 κατακόρυφες επιφάνειές του και τοποθετημένες οριζόντια στο πάτωμα και στην οροφή του. Στο άνοιγμα εμπρός τοποθετούσαν ίσου μεγέθους πλάκα πέτρινη ή ξύλινη και άφηναν μερικές οπές για τη διέλευση των μελισσών. Πολλές φορές μέσα στις θυρίδες αυτές τοποθετούσαν πήλινα, στενόμακρα, κυλινδρικά δοχεία με ανοιχτή τη μία βάση τους, τα οποία χρησίμευαν ως κυψέλες, γιατί οι πετρόκτιστες μελισσοθυρίδες (κυψέλες) είχαν προβλήματα υγρασίας.
Το τελευταίο διάστημα γίνονται προσπάθειες ίδρυσης μελισσοκομικού συνεταιρισμού.

Γεωργία

Η Τήνος είναι νησί με εδάφη επικλινή, τα οποία συγκρατούνται στις πλαγιές των λόφων με πέτρινους τοίχους, “ξερολιθιές”. Οι Τηνιακοί για να επιβιώσουν επινόησαν συστήματα συγκράτησης του λιγοστού εδάφους (ξερολιθιές), καλλιεργώντας κάθε σπιθαμή γης, μέχρι τις κορυφές των λόφων. Έτσι έχουν δημιουργηθεί αλλεπάλληλες μικρού φάρδους λωρίδες γης, οι οποίες μπορούν να καλλιεργηθούν. Υπάρχουν και δύο καλλιεργήσιμες εκτάσεις, το λιβάδι της κοινότητας Κώμης και το λιβάδι της Λειβάδας.
Καλλιεργούνται λοιπόν ως σήμερα, έστω και σε μικρότερο βαθμό απ` ότι παλαιότερα: το αμπέλι, η ελιά, η συκιά, το κριθάρι κυρίως, μα και άλλα σιτηρά, όσπρια. Καλλιεργούνται ακόμη στα  πεδινά εδάφη λαχανικά, αγκινάρες και εσπεριδοειδή. Οικονομική σημασία παρουσιάζουν και διάφορα αυτοφυή είδη φυτών όπως η ρίγανη, το φασκόμηλο, η κάπαρη και ο κρίταμος.
Τα κυριότερα προϊόντα είναι τα επιτραπέζια σταφύλια (ροζακιά), το κρασί, το ρακί, το λάδι, οι πατάτες, οι τομάτες, οι αγκινάρες και τα λεμόνια. Φημισμένα είναι και τα σκόρδα της Τήνου. Από την αρχαιότητα ο Αριστοφάνης στην κωμωδία Πλούτος τα` αναφέρει ως φάρμακο των “ματιών”.

Περί αμπέλου και κρασιού στην Τήνο

Από τους αρχαίους χρόνους η Τήνος είναι γνωστή για τα κρασιά της όπως και άλλα νησιά του Αιγαίου. Οι “Πετούλες” κάποτε ήταν γεμάτες από αμπέλια. Ήταν δε τόση μεγάλη η παραγωγή σε μούστο που τροφοδοτούσαν και άλλες περιοχές της Ελλάδος.
Οι κατοικίες στις εξοχές ήταν με πατητήρια, καθώς και τα κατώγια στα χωριά. Στις πλαγιές ανεβοκατέβαιναν τα μουλάρια φορτωμένα με ασκούς γεμάτους μούστο. Το μεγαλύτερο μέρος των αμπελιών ήταν όπως και τώρα, για κρασοστάφυλα και ειδικότερα η ποικιλία “ποταμίσια” για παραγωγή λευκού κρασιού. Για το κόκκινο, χρησιμοποιούσαν την ποικιλία “κουμαριανά”, τα “μαυροποτάμισα” και τις “γκτούρες” που μ’ αυτά κάνουν και το λιαστό γλυκό κρασί.
Οι παλιοί Τηνιακοί γνώριζαν καλά και το κόψιμο των σταφυλιών, δηλαδή έφτιαχναν μείγματα για τον εμπλουτισμό της γεύσης, του αρώματος και χρώματος του κρασιού. Για παράδειγμα, στην παρασκευή κόκκινου κρασιού έβαζαν “μαυροποτάμισα” για την νοστιμιά τους, τα “κουμαριανά” για άρωμα και τις “γκτούρες” για το χρώμα.
Για το λευκό μαζί με τα λευκά “ποταμίσια” προσέθεταν και λίγες “μονεμβασιές” για να φτιάξουν ένα άλλο κρασί. Τη “μονεμβασιά” την έφεραν οι Ενετοί από την Πελοπόννησο λίγο πριν καταστρέψουν οι Τούρκοι τους αμπελώνες για να πλήξουν οικονομικά την εύρωστη τότε Μονεμβασιά. Δυστυχώς αυτή η ποικιλία είναι σπάνια πια στην Τήνο.
Από τα τέλη της δεκαετίας του ’30, αρχίζει να εμφανίζεται στην Τήνο η ρετσίνα και περισσότερο μετά τον πόλεμο. Από την δεκαετία του’5Ο και μετά, με την μεγάλη φυγή του κόσμου προς τα αστικά κέντρα, και την εμφάνιση άλλων ποτών, αρχίζει η σταδιακή μείωση της παραγωγής κρασιού, έτσι πολλά αμπέλια εγκαταλείφθηκαν άλλα ξεριζώθηκαν και την τελευταία δεκαετία φθάσαμε στα χαμηλότερα επίπεδα παραγωγής.
Τον τελευταίο όμως καιρό, όλο και περισσότεροι νέοι προσπαθούν να φτιάξουν το κρασί τους αγοράζοντας μούστο ή φυτεύοντας αμπέλια.